Tôi về Huế hớn hở tươi vui. Ðèo Hải Vân ngăn ngắt rực nắng. Ngoài
kia biển xanh loang xa vô tận đắp lên chân trời thẳm. Nhớ thuở nào tiền nhân đã
qua đây. Mỗi người mỗi suy cảm. Kẻ náo nức tâm động theo triền núi dựng. Kẻ
thất bại cuồng nộ, xung khí trào lên đôi mắt vọng cùng bốn hướng. Cũng đỉnh đèo
này, cũng lòng đường uốn khúc chật hẹp hiểm trở kia. Trong tôi, mỗi lần đi qua
là mỗi lần thấy khác. Như hôm nay trước tầm mắt, thiên nhiên như người mẹ hiền
chan chứa đưa vòng tay lớn chào đón. Vài bóng chim thấp thoáng. Dưới kia, những
ghềnh đá lởm chởm trườn ra biển nô nức theo từng đọt sóng trắng xóa vỗ tung lên
lao xao. Một thuở nào như bóng dáng sương phụ mỏi mắt ngóng chồng ngẫm thân
mình côi cút, còn tiếng hoang liêu bầu bạn. Tôi quanh co theo đường đèo quanh
co.
Tôi gặp cha mẹ. Nét mặt cha nghiêm nghị thanh thản. Con thi đậu, ba
khỏe khoắn một chút. Tôi biết người hài lòng nhưng không tỏ lộ.
Kim Long khoái chí. Anh chị Cung và bầy cháu thân thiện. Hàng xóm hỏi han chia
sẻ mừng vui.
Những ngày thong thả. Tôi không biết làm gì. Bằng hữu tôi ở đây hình như không
còn ai. Tôi về Vĩ Dạ, tấp vô quán bánh bèo gặm nhấm một mình. Ðường về Thuận An
tấp nập. Vườn lá hai bên đường ngan ngát tơ nắng. Tôi xuống chợ Mai với tô cháo
lòng thơm đậm hương tiêu. Chung quanh là những hàng cau cao ngất đâm chỉa lên bầu trời. Tôi qua bên Cồn Hến ghé vào quán chè giải khát. Ly chè thơm ngọt mùi
bắp non. Ðâu đâu cũng dẫy tràn màu xanh. Tôi quên bẳng những tàng phượng bông
sắp úa trên đầu. Tôi quên tôi với tình yêu khuất lấp cay nghiệt.
Thoải mái không tạo ra thơ. Tôi quên luôn chữ nghĩa, không còn thói quen ngồi
với tập nhật ký mỗi ngày.
Tôi vòng lên Ngự Bình, triền núi lở cằn khô khốc, dưới chân chen đầy mộ chí.
Tôi băng vào đồi Thiên An. Thông hàng hàng lớp lớp vi vút. Có lúc tôi dừng lại
bên đường, những lùm sim nở bông tím biếc tung hê theo đàn bướm dại. Chiều dần
tàn, không gian vàng thẩm cúi xuống trên tàng lá thông. Tôi muốn nối mọi mùa
trở về chung một tâm tình tận hiến. Ðất trời tôi đang lên. Những con đường núi
quanh co nối liền những lăng mộ của vua chúa triều Nguyễn. Ðường vắng, tôi như
tha ma.
Từ ngả rẽ vào lăng Tự Ðức, tôi leo lên đồi Vọng Cảnh ngó mông. Dưới kia, giòng
Hương mịn màng óng ả khuất sau núi đồi. Bên kia là điện Hòn Chén, tôi chưa một
lần bước qua. Tôi ngồi bệt xuống bên đám cỏ. Những bông cỏ may phất phơ trải
dài. Tôi lười lĩnh nằm chuồi ra, đưa tay vòng quanh sau cần cổ làm gối tựa. Mắt
tôi ôm trọn cả bầu trời ngút xanh. Tôi nghe hương của nước của đất trùm lên
thân thể. Những cụm gió chướng thổi lùa qua, len vào áo thấm vào da thịt đê mê.
Núi sông đè lên tôi như một cấu hợp nồng nàn hạnh phúc.
Quẩn quanh với Huế chán chê, một sáng sớm tôi chạy xe về làng. Quốc lộ 1 xuôi
bắc quen thuộc đã được trùng tu vì mục đích quân sự. Những đoàn xe nhà binh rầm
rập ngược xuôi. Rải rác hai bên đường là những xóm nhà xơ xác, tiêu điều. Tiếp
liền theo thảo nguyên hoang dã. Xa hơn về hướng Trường Sơn, dăm đám rừng già lá
vàng rủ vì thuốc khai quang. Cùng những đám khói trơ trọi quạnh quẽ. Qua dốc
Ðồng Lâm, tôi nhìn vào lũng nhỏ nơi an nghỉ của Chánh, người bạn học cũ. Tôi
không thể định rõ vị thế của bạn nằm. Những ngôi mộ bạt nấm vì gió sương. Những
lùm cây dại vẫn trổ hoa bình yên.
Tôi rú ga, xe lao nhanh trong gió. Thị trấn
Phong Ðiền hiện rõ dần phía trước.
Thị trấn vẫn thế, hàng quán đầy đặc lính tráng. Ngôi trường trung học cũ nhỏ bé
của tôi đóng cửa im ỉm. Ðâu rồi một thuở tôi nhận được lá thư tình đầu tiên
trong đời. Ðâu rồi những bằng hữu tôi. Ðâu rồi Băng Tâm với thương nhớ hoang
mang của tuổi tôi dậy thì. Tôi ghé nhà bác Phụng. Mùa hè trống
trải. Bác trai già nua còm cõi hơn xưa. Bác gái đã mất trong tai nạn vì dầu
lửa. Anh Hàng đã lập gia đình, dọn đi xa. Cô gái út Thu Mai cũng đã lấy
chồng. Bác bầu bạn cùng men rượu. Bác mừng rỡ khi gặp tôi, cười hềnh hệch nhắc
về kỷ niệm. Chuyện những ngày mưa ám thiếu củi đun, bác phải đành chặt một vài
nhánh cây dương liễu bên hông nhà. Chuyện đêm bác vùng dậy kêu cả bọn xuống hầm
tránh pháo kích, khi bác nghe được tiếng đề pa đầu tiên. Chuyện thằng Cẩm nhác
nhớm mấy ngày chưa chịu ra giếng tắm... Tôi cười vui, thầm phục bác còn nhiều
nghị lực. Bác nói. Tau còn sống đến hôm nay là trời cho, tau không ham
không tiếc chi nữa hết.
Tôi ghé nhà Chánh, bà mẹ không nhận ra tôi. Tôi xin phép vào trong bàn thờ bạn
thắp nén nhang hồi tưởng. Bàn thờ lạnh tanh. Di ảnh bạn buồn bã. Ánh mắt hơi lé
như còn phẫn uất. Khi chào từ giã mẹ của Chánh, nhìn ánh mắt vô cảm thất thần
của bà, bỗng dưng tôi hoảng sợ. Kiếp người quay quắt khốn đốn như thế ư. Sống
vì bắt buộc phải sống. Sống không còn là ước mơ tin cậy. Sống vì không thể
chết.
Tôi băng qua bãi đất trống ngay trước mặt chạy vào ngôi chùa. Nơi chốn đầu đời
mà tôi hò hẹn. Em không còn nữa nhưng có tôi trở về đây. Trong thần trí tôi
bừng tiếng chuông ngân vọng xót xa. Tôi dựng xe, bước lên ngồi trên tam cấp.
Trước mắt qua bãi tha ma nhỏ phủ đầy cỏ úa, vẫn còn đó cái hồ nước đã gần cạn
khô. Hai con đường vòng hai bên vẫn hàng cây bạc hà ung dung bất cần nhân sự. Tôi
nhớ về Băng Tâm, như nhớ đầu nguồn nước thơ dại. Như mùi hương trầm tích. Có em
có tôi thơm giấy mực học trò.
Quá trưa tôi mới đến Mỹ Chánh. Hương lộ chạy cặp sông Ô Lâu dẫn về làng tôi đã
sửa chữa. Có đoạn được nới rộng ra. Thời kỳ này chính quyền miền Nam đang lấn
đất giành dân qua chương trình bình định nông thôn. Có một số dân chúng trở về
sống với ruộng nương. Làng tôi cũng thế. Chính quyền cơ sở hành chánh xã ấp
cũng được xây dựng lại. Từ đầu làng, cầu Mụ Tú sập gãy trước đây đã được sửa chữa
vững chắc. Trước mắt tôi, quang cảnh tiêu điều xác xơ. Cái quán tạp hóa nhỏ cặp
bến sông của bác Ðiền chỉ còn trơ miếng đất trống. Lũy tre dọc hai bên đường
thưa thớt cành ngọn. Làng đang giữa ngày mùa, đường làng phơi đầy rơm rạ. Tôi
thả lỏng tay ga chạy chầm chậm. Ðã ngót bốn năm. Kể từ dạo tôi liều lĩnh trở về
trong ngày húy nhật của ông nội. Khúc đường lụy chạy ngang trước ngôi đình làng
như lún thấp xuống. Ngôi đình vẫn còn đứng nguyên giữa xót xa quạnh quẽ. Vài dân
làng đi ngược chiều nhìn tôi tò mò.
Tuy đã hình dung trước, nhưng khi đứng trên miếng đất khi xưa đó là vườn nhà,
tôi chết sựng. Tôi đã chuẩn bị cho mình một tâm thế nhưng hốt nhiên không ngờ
sự thực quá tang thương. Cái cầu đúc cũ vì không chịu đựng nỗi được trọng tải
của xe quân sự, nên công binh đã làm thêm một cây cầu mới bên cạnh, nằm nhích
ra gần với cửa của con hói. Ðoạn đường mới theo cây cầu này hầu như cặp sát với
lưng vách của ngôi từ đường họ Nguyễn Ðức, băng qua chiếm hết một phần sân rộng
của nhà tôi. Miếng đất hiu hắt chỉ còn một rẻo nhỏ cặp sát bờ sông được ai đó
lên vồng trồng dăm hàng sắn chen lẫn với khoai lang. Tôi cố hồi ức nhưng chẳng
dựng được một hình ảnh nào khả dĩ có thể liền lạc với quá khứ. Nơi chôn nhau
cắt rốn của tôi một thuở nào nay đã là bình địa. Nơi có ngôi nhà với hơi hám
cha mẹ anh em tôi một thời nay bỗng như huyền tích. Miệng môi tôi khô
rát, nghe lành lạnh chạy dọc theo sống lưng. Tôi nhìn bụi hóp nhỏ nhoi bên cạnh
cái bến nước cũ bắt qua mấy cội tre già đang trầm mình nửa trên nửa dưới ở ngã
ba cửa hói và sông Ô Lâu. Ðất đã lở nhiều hơn trước vì dòng nước xói mòn, bờ
sông như dựng đứng. Cây bưởi, cùng mấy hàng cừa do cha tôi trồng cặp bờ để giữ
đất cũng đã bị dòng nước cuốn mất. Chỉ còn cây quao già cỗi phía bên miếng đất
của bác thợ Gạc là cố bám víu, dù phần thân với cành lá đã ngả bổ ra mặt sông.
Tôi dựng xe bên lề đường rồi đi ra phía mé sông ngồi xuống. Sông vẫn hiền hòa
tĩnh lặng. Tâm tư tôi đồng thiếp. Loáng thoáng trong không gian lao xao âm
hưởng gọi réo mơ hồ. Có tiếng ầm ầm bom đạn đơm lên giọng hò mẹ ru theo đêm ấu
thời tôi mất ngủ. Có tiếng anh em tôi tếu nhộn cãi cọ tưng bừng. Có tiếng bà
con họ hàng rộn rã trong những kỳ giỗ chạp. Có tiếng cưa tiếng bào tiếng đục
chan chát giữa rạp mộc của cha chất đầy săng gỗ, tấp nập khách hàng. Hình ảnh
con chó mực già mừng tôi tíu tít vẫy đuôi, theo con gà đá trộn lẫn với lần tôi
mơ mộng lêu lổng trốn học.
Gia đình chú Anh vẫn còn bám trụ. Ngôi nhà cũ của chú đã cháy cùng một lần với
nhà tôi trong cuộc giao tranh năm nào. Chú dựng một căn nhà nhỏ, tá túc tạm bợ
qua ngày. Chú thím đang cật lực ngoài đồng. Bầy em họ của tôi cũng chẳng đứa
nào có mặt. Chung quanh nhà cửa xóm giềng cũng vậy. Những túp lều tranh nín
lặng mới dựng vội lại. Tôi không muốn gặp ai, cũng chẳng muốn gọi ai, thăm ai.
Tôi không muốn chạm mặt bà con. Tôi sợ phải đối diện với những nhân dáng áo não
thất thế tủi cực. Những phận đời cơ khổ tàn lụi của cố hương tôi đang bầm dập
vất vưởng phong ba.
Tôi trở lại Huế vào chiều hôm đó. Tôi rú ga, xe lao nhanh điên cuồng theo lòng
tôi đang bấn loạn. Ðoạn đường chỉ vài chục cây số nhưng xa xôi làm sao. Tôi cầm
chắc tay lái mong cho mau nuốt hết đoạn đường dài. Trời đã chạng vạng, màu đất
tím đậm loang loáng gợi dậy se thắt theo ráng chiều le lói đang thoi thóp chết
dần bên hướng núi.
Tôi rối tung theo có và không. Thực tại và ảo trạng qua nền
đất cũ. Nơi chốn đó tôi mở mắt chào đời. Nơi chốn đó thăng hoa và đọa đày. Gia
đình tôi may mắn về cư ngụ ở thành phố, nhưng còn bà con chòm xóm tôi. Ðất đã
là mầm khổ tự đời nào. Sao bây giờ tôi mới thấm thía.
NGUYỄN ĐỨC BẠTNGÀN
trích Tự Truyện THẦM LẶNG TRỜI, THẦM LẶNG ĐẤT
1994
